(1). TEBR?Z? MAHMUD b. MUHAMMED.

وردت حول المؤلف وكتابه الملاحظة التالية باللغة الفارسية: <شاهين پهنادايان shahin pahnadayan. پ نجمين حكيم إشراقي ودود تبريزي (م پس از 930) است كه شرح مهمي بر الالواح العماديه سهروردي به نام <مصباح الأرواح في كشف حقائق الألواح>. كربن، فلسفه إيراني و فلسفه ي تطبيقي، ص: 9. پنجمين حكيم إشراقي ودود تبريزى (م پس از 930) است كه شرح مهمي بر الألواح العماديه سهروردي به نام <مصباح الأرواح في كشف حقائق الألواح> (الإشراق) وحاشيه اي بر حكمة الإشراق نگاشته است ... ما نام شانزده اثر ديگر از سهروردي را نيز كه در فهرست شهرزوري نيامده است به عنوان آثار قابل تحقيق آورده ايم. به علاوه شروح قابل ملاحظه اي از آنچه ميراث فلسفه ي اشراق را تشكيل مي دهد، هنوز به زيور طبع آراسته نشده است، شرح ودود تبريزي بر الألواح العمادية وشرح ابن كمونه بر تلويحات در اين ميان يادكردني است ... كتبي است كه به عنوان شرح وتعليقه بر آثار سهروردي نگاشته شده است. شروح شهرزوري وقطب الدين بر حكمة الإشراق، شرح ابن كمونه بر تلويحات، شرح دواني وغياث الدين دشتكي بر هيا كل النور، شرح ودود تبريزي بر الألواح العماديه، مهم ترين كتب اين دسته اند ... الألواح العمادية. تهران، 1356 ش، سه رساله از شيخ إشراق. ألواح عمادي (ترجمه رساله قبل است كه توسط خود سهروردي انجام گرفته است.)

جلد سوم مجموعه مصنفات، تهران، 1348، (1355، 1372). پنجمين حكيم اشراقي ودود تبريزي (م پس از 930) (5) است كه شرح مهمي بر الالواح العماديه سهروردي به نام <مصباح الأرواح في كشف حقائق الألواح> (الإشراق) وحاشيه اي بر حكمة الإشراق نگاشته است. * ر. ك: مقاله ي سه فيلسوف آذربايجاني (سهروردي ودود تبريزي، رجبعلي تبريزي) نوشته ي هانري كربن، در كتاب فلسفه ي ايراني، فلسفه ي تطبيقي، ترجمه جواد طباطبايي، تهران 1369>.

<ديداري با ودود تبريزي (متأخر بر 930 هجري/ 1524 ميلادي) 7 ـ 8 ـ اين فيلسوف اشراقي آذربايجاني را تاكنون به واسطهي تفسيري ميشناسيم كه بر رسالهي مهم سهروردي الواح عماديه نوشته است. عمادالدين، لقب امير سلجوقي قرهارسلان اين اورتوق در آناتولي بود. رسالهي سهروردي به فارسي وعربي محفوظ مانده است. ودو دبن محمد تبريزي تفسير مفصل خود را كه به عربي نگاشته است در ماه ربيع الثاني سال 930 هجري برابر با فوريه 1524 ميلادي به پايان برد. من در يكي از آثار اخير خود فقرات مفصلي را از آن ترجمه كردهام. از سوي ديگر خود او ميگويد كه حاشيهاي بر كتاب حكمت الاشراق سهروردي نوشته است. اين تنها مطلبي است كه ميتوانيم در باب شرح احوال وآثار او بگوييم. اميد من اين است كه ذكر نام او در برابر شما انگيزهاي براي انتشار تفسير او بر الواح عماديه وآغاز پژوهشهايي باشد كه با كشف نسخهاي از حاشيهي وي بر كتاب حكمتالاشراق اطلاعاتي دربارهي شخص وآثار ودود تبريزي به ما خواهد داد. اين اطلاعات بيش از هر چيز براي تاريخ فلسفه در سرزمين آذربايجان جالب توجه خواهد بود. رسالهي الواح عماديه را شيخ اشراق به خاطر اميري به رشتهي تحرير كشيد كه ذكر او گذشت. اين رساله يكي از آثاري است كه سهروردي بيشتر از موارد ديگر شواهدي از طرح بزرگ خود را دربارهي احياي حكمت اشراق فرزانگان باستاني ايران آورده است. در اين آثار، مبحث خورنه يا نورالانوار هم تراز با ياد پادشاهان تاريخ معنوي ايران، فريدون وكيخسرو كه نام خود را به حكماي خسرواني فرهمند داد داراي اهميت بسياري است.

گويي سهروردي ميخواسته است اين پادشاهان را نمونهاي براي امير سلجوقي خود قرار دهد تا او را در جهت تبديل به امير آرماني ياري رساند. ودود تبريزي به عنوان يك اشراقي كامل، مباحث مربوط به نورالانوار، سكينه، فرشتهشناسي، زرتشتي تطبيق شده با نظريهي مثل افلاطوني وهمينطور جايگاه فرزانگان يوناني وشيوهي درك آياتي از انجيل يوحنا را به شيوهاي كاملاً شخصي بسط داده وانسجام ميان آنها را نشان ميدهد. اشاره به اين مطلب براي نشان دادن اهميت آن براي فلسفهي ايراني در دورهي اسلامي است. در اينجا فقراتي را به عنوان نمونه ميآوريم.

براي اشراقيان اين معنا كه كوشش فلسفه بايستي به تجربهاي معنوي منتهي شود داراي اهميت است وگرنه كوشش فلسفي بيحاصل واتلاف وقت خواهد بود. در نظر فيلسوف، نهايت كوشش، اتصال نفس وي با عقل فعال است، اما براي حكيم اشراقي كه آشكارا به وحدت فرشتهي معرفت وفرشتهي وحي اعتقاد دارد اين اتصال با فرشته روحالقدس انجام ميگيرد. در نظر ودود تبريزي وسهروردي، دو راه وجود دارد كه به اين غايت ميانجامد وبايستي اين دو راه را با هم يكي ساخت. راه نخست، راه عقلاني وراه ديگر، راه خيال فعال است. به ديگر سخن، از سويي، راه وحدت عقلاني ميان نفسي كه به عقل بالفعل تبديل شده وعقل حاكم بر او، وجود دارد واز سوي ديگر راهي كه مستلزم تجسم فرشته، توسط خيال فعال شهودي است، به گونهاي كه اهل مشاهده نظري در رؤيا فرشته را به عيان ديده وبا او به مكالمه ميپردازد. (اين همان واقعهي رسالههاي تمثيلي سهروردي است). بدينسان سرانجام، بار ديگر به نظريهي اشراقي معرفت تمثيلي ووجودشناسي عالم مثال يا mundus amaginalis باز ميگرديم. در اينجا است كه زيباترين تمثيلها شكفته ميشوند: به عنوان مثال، خيال فعال>.