درين گونه موارد بر وى فضيلتى است، كه نمى توان صراحت لهجه وسياقت درست ومتين آن مورخ خردمند را فراموش كرد ويا مولانا را با بيهقى انباز وعديل قرار داد.

مزاياى انشاى مؤلف ومقايسه آن با قدماء

همچنانكه بيهقى را در روش تاريخ نويسى بر مولانا فضيلتى است وآن استاد وامام در عفت قلم وامانت وراستگارى آيتى بود، بالعكس در طرز تحرير وسبك انشاى روان وسليس مولانا را بران امام سبقتى وبراعتى است كه به عقيده نگارنده اين سطور انشاى مولانا نسبت به بيهقى خيلى شيرين ومحكم وداراى مزاياى زياد واسلوب بديعى است، كه شايد تنها در عصر خويش نى، بلكه در نويسندگان ما تقدم وما تاخر شهكار ادبى باشد.

كسانيكه سياقت انشاء ونويسندگى بو الفضل بيهقى را ملاحظه فرموده اند، تصديق ميكنند، كه اين نويسنده بارع وزبردست فارسى ساده وسليس وروانى نوشته است، ولى با وجود آنهم ازو جنات عبارات والفاظ وجملات او رنگ ترجمه عربى وسلطه ادبى آن زبان ظاهر است، وبسى از جملات آن كتاب بصورتى نوشته شده است، كه خواننده گمان مى برد، ترجمه تحت اللفظ جملات عربى باشد، براى نمونه اين جملها را بخوانيد:

1 - بر تخت نشست وبار داد، بار دادنى سخت بشكوه .... ص 38 2 - وآنچه كردند، خود رسد پاداش آن بديشان .... ص 39 3 - ما نزديك خداى عز وجل معذور باشيم در خون ريختن ايشان .... ص 42 4 - ساخته برفتم با پرده دار، يافتم امير را در خرگاه .... ص 149 5 - وحاجت نيايد ترا استطلاع رأى ما كردن .... ص 250 چون دران اوقات هنوز نثر پارسى نوزاد بود، وبه نضج وپختگى خويش نرسيده، لابد بايد در نثر بيهقى امثال اين گونه جملات باشد، چه خامه ها بنوشتن عربى معتاد بود، وفكر جمله بنديهاى آن زبان در دماغها مركوز بود، بنابران در نوشته هاى اساتيد بزرگ مانند بيهقى وامثال وى، كه نثرى محكم ومتين داشتند، اثر آن زبان جسته