مى خوانند، كه فلان پادشاه فلان سالار را بفلان جنگ فرستاد، وفلان روز جنگ يا صلح كردند، واين آن را يا او اين را بزد، وبرين بگذشتند، اما آنچه واجب است بجاى آورم ... [1]» باين طور مورخ دانشمند همواره ملتفت بود، كه واجبش چيست؟

وتاريخ خود را تنها ضبط وقايع قرار نداد وبسى از زواياى تاريك را در پرتو تدقيق وكنجكاوى تاريخى روشن كرد، حتى بسى از افكار وذهنيت هاى عامه آن وقت را به پيرايه بس لطيف نوشت، وحقايق را بصورتى در تاريخ خويش بياورد، كه انسان بعفت خامه وامانت وسياقت صحيح تاريخ نگارى ملتفت مى گردد، مثلا در ان عصر اياز واحمد ينالتگين را مردم بسلطان محمود نسبتى دادندى، مؤلف اين دو نفر را در پيرايه لطيف ادبى «عطسه امير محمود ماضى» خوانده، وراجع به شخص اخير الذكر با صراحت تام ودر كمال صداقت ودرستى چنين نگاشت:

«اين احمد مردى شهم بود، واو را عطسه امير محمود گفتندى، وبدو نيك بدانستى، ودر حديث مادر وولادت وى وامير محمود سخن گفتندى، وبوده بود ميان وى يعنى آن پادشاه ومادرش حالى بدوستى، وحقيقت خداى عز وجل داند، واين مرد احوال وعادت امير محمود نيك دريافته بود، در نشستن وسخن گفتن ... [2]» اگر كسى بخواهد كه درين عصر آزادى فكر ورأى هم نسبت باوضاع وكردار شخصى چيزى بنويسد زيادت ازين نخواهد بود، كه بيهقى با صراحت لهجه نسبت به سلطانى مانند محمود در عصر پسران وى كرده است، اين بود نمونه هاى برجسته عفت قلم وكمال امانت كه در بالا بطور مثال آوردم، ولى منهاج سراج درين مورد اسلاف خويش را پيروى نكرد، وى شخصى بود، نهايت محتاط ومداح وجز مراتب سپاس وستايش بزرگان وملوك چيزى را نه نگاشت، وجنبه انتقاد را از تاريخ نگارى خويش دور داشت، ودر اكثر فصول وپايان ابحاث، دعاى غير مستجاب حيات بزرگان را بر خود لازم داشت، بنابران كتاب وى را درين مورد با تاليف گرانبها وارجمند بيهقى همدوش وهمباز قرار داده نمى توانيم.

مولانا از بدو كتاب تا اتمام آن تماما مراتب دعاگوئى ومداحى