مدققين هندى گفته اند، در كتب خانه هاى بزرگ هند واروپا از آن سراغى ندارند، گويا كتاب مذكور تا كنون مكشوف نيست.

اگر اين كتاب منظوم مولانا در بين مى بود، آن وقت مى توانستيم، راجع به شعر وى وبراعت سخن منظوم او مفصلا وبا اقامه حجت وبرهان سخن گوئيم، ولى اكنون كه منظومات محدود مؤلف در دست است نمى توان على وجه التفصيل درين مبحث داخل شد.

يك رباعى كه اخبار الاخيار مولانا عبد الحق بحوالت شيخ نظام الدين نوشته كه مولانا در دوران تذكير وموعظت گفت، معلوم نيست كه ازوست يا از شخص ديگرى در دوران خطابت وموعظت تضمين كرده، در منظومات ديگرى كه مولانا بموارد مختلف در طبقات نوشته، استحكام ومتانتى نمايان است، كه نمى توان آنرا از دسته اشعار خوب زبان بيرون شمرد، مثلا غزل شكر كه در طبقه اول در آخر مبحث القاب همايون حضرت محمد (ص) سروده، در روانى وانجام ومتانت خويش از سرآمد آثار زبان بشمار خواهد آمد، ومطلع آن اين است:

اى مر دهان تنگ ترا تنگها شكر ... شاخ نبات تست بر آونگها شكر

مقطع اين غزل نيز اقتدار ونيروى طبع، ووسعت عرصه سخن را براى شاعر پديد ميورد، آنجا كه گويد:-

منهاج راست عرصه ملك سخن فراخ ... كز نعت تست در دهنش تنگها شكر

در برخى از موارد مولانا اشعار عربى وفارسى را در ضمن نثر خود آورده واشارتى نكرده، كه اشعار مذكور از كيست؟ چون تحقيق اين مسئله استقراء وتصفح زياد مى خواست، وكتب ومراجع لازمه در وقت تحرير اين مقال پيش من نبود آنرا بآينده گذاشتم، واز خوانندگان خود درين باره پوزش مى طلبم، چون اشعار وقصايد مولانا در متن كتاب آمده، وخوانندگان محترم هم خوانده مى توانند، در اين جا به نقل مكرر آن نيازى نيست، وهمين نگاه مختصر بسنده است.

در اين جا بى مناسبت نيست، كه راى يك نفر دانشمند معاصر را كه در كلمات مختصر راجع به قصايد مولانا نوشته اقتباس كنم، پروفيسور عبد الستار صديقى كه از دانشمندان هند است در مقالتى كه بر شاعرى مولانا نوشت، چنين گفت: